ध्वनी या घटकावर आधारित 20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. ध्वनीचा वेग कोणत्या माध्यमात सर्वात जास्त असतो?

a) हवा
b) पाणी
c) पोलाद
d) निर्वात

योग्य उत्तर: c) पोलाद
स्पष्टीकरण: ध्वनीचा वेग घन पदार्थांमध्ये सर्वात जास्त असतो. पोलादामध्ये ध्वनीचा वेग सुमारे 5960 मीटर/सेकंद असतो.

2. मानवी कानासाठी श्रवणीय ध्वनीची वारंवारता श्रेणी किती असते?

a) 20 Hz ते 20,000 Hz
b) 10 Hz ते 10,000 Hz
c) 50 Hz ते 50,000 Hz
d) 100 Hz ते 1,000 Hz

योग्य उत्तर: a) 20 Hz ते 20,000 Hz
स्पष्टीकरण: सामान्य मानवी कान 20 Hz ते 20 kHz (20,000 Hz) या वारंवारतेमधील ध्वनी ऐकू शकते.

3. खालीलपैकी कोणता ध्वनीचा गुणधर्म नाही?

a) तीव्रता
b) स्वरमान
c) तरंगलांबी
d) रंग

योग्य उत्तर: d) रंग
स्पष्टीकरण: रंग हा दृश्य प्रकाशाचा गुणधर्म आहे, ध्वनीचा नाही. ध्वनीचे मुख्य गुणधर्म म्हणजे तीव्रता, स्वरमान आणि तरंगलांबी.

4. ध्वनीच्या तीव्रतेचे एकक काय आहे?

a) हर्ट्झ (Hz)
b) डेसिबेल (dB)
c) न्यूटन (N)
d) पास्कल (Pa)

योग्य उत्तर: b) डेसिबेल (dB)
स्पष्टीकरण: ध्वनीच्या तीव्रतेचे (आवाजाच्या जोराचे) मोजमाप डेसिबेल (dB) या एककात केले जाते.

5. सोनार यंत्रात कोणत्या प्रकारच्या तरंगांचा उपयोग होतो?

a) प्रकाश तरंग
b) ध्वनी तरंग
c) रेडिओ तरंग
d) उष्णता तरंग

योग्य उत्तर: b) ध्वनी तरंग
स्पष्टीकरण: सोनार (SONAR - Sound Navigation and Ranging) यंत्रात उच्च वारंवारतेच्या ध्वनी तरंगांचा (अल्ट्रासॉनिक तरंग) उपयोग केला जातो.

6. 20 Hz पेक्षा कमी वारंवारतेच्या ध्वनीला काय म्हणतात?

a) अल्ट्रासॉनिक
b) इन्फ्रासॉनिक
c) श्रवणीय ध्वनी
d) सुपरसॉनिक

योग्य उत्तर: b) इन्फ्रासॉनिक
स्पष्टीकरण: 20 Hz पेक्षा कमी वारंवारतेच्या ध्वनीला इन्फ्रासॉनिक ध्वनी म्हणतात. हा ध्वनी मानवी कानाला ऐकू येत नाही.

7. ध्वनीच्या वेगावर कोणता घटक परिणाम करत नाही?

a) माध्यमाची घनता
b) माध्यमाचे तापमान
c) ध्वनीची तीव्रता
d) माध्यमाची लवचिकता

योग्य उत्तर: c) ध्वनीची तीव्रता
स्पष्टीकरण: ध्वनीचा वेग माध्यमाच्या घनता, तापमान आणि लवचिकतेवर अवलंबून असतो, पण ध्वनीच्या तीव्रतेवर अवलंबून नसतो.

8. ध्वनी तरंग कोणत्या प्रकारचे तरंग आहेत?

a) अनुप्रस्थ तरंग
b) रेखीय तरंग
c) अवनत तरंग
d) अनुदैर्ध्य तरंग

योग्य उत्तर: d) अनुदैर्ध्य तरंग
स्पष्टीकरण: ध्वनी तरंग हे अनुदैर्ध्य तरंग आहेत, म्हणजे कणांची हालचाल तरंगाच्या दिशेने होते.

9. हवेमध्ये ध्वनीचा वेग कोणत्या तापमानाला सर्वात जास्त असतो?

a) 0°C
b) 10°C
c) 20°C
d) 30°C

योग्य उत्तर: d) 30°C
स्पष्टीकरण: हवेमध्ये ध्वनीचा वेग तापमान वाढल्यास वाढतो. 30°C तापमानाला ध्वनीचा वेग सर्वात जास्त (सुमारे 349 m/s) असतो.

10. प्रतिध्वनी ऐकू येण्यासाठी मूळ ध्वनी आणि परावर्तित ध्वनीमध्ये किमान किती वेळ अंतर असावे लागते?

a) 0.05 सेकंद
b) 0.1 सेकंद
c) 0.5 सेकंद
d) 1 सेकंद

योग्य उत्तर: b) 0.1 सेकंद
स्पष्टीकरण: मानवी कानाला दोन ध्वनी वेगळे ऐकू येण्यासाठी त्यामध्ये किमान 0.1 सेकंदाचे अंतर असावे लागते.

11. खालीलपैकी कोणते उपकरण ध्वनीच्या परावर्तनाच्या तत्त्वावर कार्य करत नाही?

a) मेगाफोन
b) स्टेथोस्कोप
c) मायक्रोफोन
d) प्रतिध्वनी यंत्र (Echocardiogram)

योग्य उत्तर: c) मायक्रोफोन
स्पष्टीकरण: मायक्रोफोन ध्वनीचे विद्युत सिग्नलमध्ये रूपांतर करते, ते ध्वनी परावर्तनाच्या तत्त्वावर कार्य करत नाही.

12. ध्वनीच्या वारंवारतेचे एकक काय आहे?

a) मीटर
b) हर्ट्झ
c) डेसिबेल
d) पास्कल

योग्य उत्तर: b) हर्ट्झ
स्पष्टीकरण: ध्वनीच्या वारंवारतेचे (फ्रिक्वेन्सीचे) एकक हर्ट्झ (Hz) आहे. 1 Hz म्हणजे प्रति सेकंद एक दोलन.

13. ध्वनीच्या संदर्भात 'स्वरमान' म्हणजे काय?

a) ध्वनीची जोर
b) ध्वनीची उंची-खोली
c) ध्वनीची तीक्ष्णता
d) ध्वनीचा वेग

योग्य उत्तर: b) ध्वनीची उंची-खोली
स्पष्टीकरण: स्वरमान म्हणजे ध्वनीची उंची-खोली (pitch), जी ध्वनीच्या वारंवारतेवर अवलंबून असते. जास्त वारंवारतेचा ध्वनी उंच आणि कमी वारंवारतेचा ध्वनी खोल असतो.

14. मानवी स्वरयंत्रामध्ये ध्वनी कशाच्या कंपनामुळे निर्माण होतो?

a) फुप्फुस
b) स्वरतंतू
c) जीभ
d) नाकपुड्या

योग्य उत्तर: b) स्वरतंतू
स्पष्टीकरण: मानवी आवाज स्वरतंतूंच्या (vocal cords) कंपनामुळे निर्माण होतो. हवेचा प्रवाह स्वरतंतूंना कंपित करतो ज्यामुळे ध्वनी तरंग निर्माण होतात.

15. खालीलपैकी कोणते ध्वनी प्रदूषणाचे स्त्रोत नाही?

a) वाहनांचा आवाज
b) लाऊडस्पीकर
c) वाद्यांचा आवाज
d) पक्ष्यांचा किलबिलाट

योग्य उत्तर: d) पक्ष्यांचा किलबिलाट
स्पष्टीकरण: पक्ष्यांचा किलबिलाट नैसर्गिक आवाज असून तो ध्वनी प्रदूषणाचा भाग मानला जात नाही.

16. ध्वनीच्या संदर्भात 'अनुनाद' म्हणजे काय?

a) ध्वनीचे परावर्तन
b) ध्वनीचे अपवर्तन
c) ध्वनीची तीव्रता वाढवणे
d) वस्तूच्या नैसर्गिक वारंवारतेवर ध्वनीची तीव्रता वाढणे

योग्य उत्तर: d) वस्तूच्या नैसर्गिक वारंवारतेवर ध्वनीची तीव्रता वाढणे
स्पष्टीकरण: अनुनाद म्हणजे जेव्हा बाह्य ध्वनीची वारंवारता वस्तूच्या नैसर्गिक वारंवारतेशी जुळते, तेव्हा ध्वनीची तीव्रता मोठ्या प्रमाणात वाढते.

17. ध्वनीच्या वेगाचे योग्य क्रमाने अवरोही क्रम कोणता?

a) पोलाद > पाणी > हवा
b) पाणी > पोलाद > हवा
c) हवा > पाणी > पोलाद
d) पोलाद > हवा > पाणी

योग्य उत्तर: a) पोलाद > पाणी > हवा
स्पष्टीकरण: ध्वनीचा वेग पोलादामध्ये सर्वात जास्त (सुमारे 5960 m/s), पाण्यात मध्यम (सुमारे 1482 m/s) आणि हवेत सर्वात कमी (सुमारे 343 m/s) असतो.

18. ध्वनी लहरींच्या संदर्भात 'तरंगलांबी' म्हणजे काय?

a) ध्वनीच्या एका दोलनास लागणारा वेळ
b) ध्वनीच्या दोन क्रमिक संपीडनांमधील अंतर
c) ध्वनीच्या प्रसाराची दिशा
d) ध्वनीची तीव्रता

योग्य उत्तर: b) ध्वनीच्या दोन क्रमिक संपीडनांमधील अंतर
स्पष्टीकरण: तरंगलांबी म्हणजे ध्वनीत दोन क्रमिक संपीडनांमधील किंवा दोन क्रमिक विरलनांमधील अंतर होय.

19. 20,000 Hz पेक्षा जास्त वारंवारतेच्या ध्वनीला काय म्हणतात?

a) इन्फ्रासॉनिक
b) अल्ट्रासॉनिक
c) श्रवणीय ध्वनी
d) सुपरसॉनिक

योग्य उत्तर: b) अल्ट्रासॉनिक
स्पष्टीकरण: 20,000 Hz (20 kHz) पेक्षा जास्त वारंवारतेच्या ध्वनीला अल्ट्रासॉनिक ध्वनी म्हणतात. हा ध्वनी मानवी कानाला ऐकू येत नाही.

20. ध्वनीच्या संदर्भात 'डॉपलर परिणाम' म्हणजे काय?

a) ध्वनीचे परावर्तन
b) ध्वनी स्त्रोत आणि प्रेक्षक यांच्या सापेक्ष गतीमुळे वारंवारतेत बदल
c) ध्वनीचे अपवर्तन
d) ध्वनीचे विवर्तन

योग्य उत्तर: b) ध्वनी स्त्रोत आणि प्रेक्षक यांच्या सापेक्ष गतीमुळे वारंवारतेत बदल
स्पष्टीकरण: डॉपलर परिणाम म्हणजे जेव्हा ध्वनी स्त्रोत आणि प्रेक्षक यांच्यात सापेक्ष गती असते, तेव्हा प्रेक्षकाला ऐकू येणाऱ्या ध्वनीची वारंवारता बदलते. उदाहरणार्थ, जवळ येणाऱ्या रेल्वेच्या हॉर्नचा आवाज उंच ऐकू येतो.